Đức Mẹ Ocotlán

Mười năm sau biến cố Guadalupe, vào mùa xuân năm 1541 — khi một trận dịch tàn khốc đang hoành hành khắp vùng Tlaxcala (nhiều nguồn tiếng Anh gọi đây là dịch đậu mùa, còn các bản kể tiếng Tây Ban Nha cổ chỉ gọi chung là «la peste», nạn dịch) — một thanh niên bản địa tên Juan Diego Bernardino, quê làng Santa Isabel Xiloxoxtla, phục vụ tại tu viện Phanxicô ở Tlaxcala với vai trò người giúp việc bàn thờ (topile), lên đường ra sông Zahuapan lấy nước về cho những người thân đang hấp hối, vì nước sông này được tin là có tính chữa bệnh. Cần phân biệt rõ: anh không phải là Thánh Juan Diego Cuauhtlatoatzin của Guadalupe, dù hai người trùng tên và hai biến cố chỉ cách nhau mười năm.

Theo truyền thống được linh mục Manuel Loayzaga ghi thành văn trong cuốn lịch sử xuất bản năm 1747, khi đi ngang rừng thông ocote trên sườn đồi San Lorenzo lúc chạng vạng, Juan Diego gặp một Bà sáng láng chào anh: «Thiên Chúa chúc lành cho con, con đi đâu vậy?» Nghe anh trình bày việc đi lấy nước cho người bệnh, Bà đáp rằng lòng Bà luôn hướng về những kẻ bé nhỏ và không đành nhìn họ đau đớn mà không cứu chữa, rồi dẫn anh xuống một khe đất, nơi một suối nước trong vọt lên. Bà bảo anh lấy nước ấy mang về: ai uống vào sẽ được chữa lành, chẳng những gia đình anh mà mọi người bệnh. Juan Diego múc đầy bình mang về Xiloxoxtla, và theo truyền thống, những người bệnh uống nước ấy đều được khỏi. Bà còn dặn anh báo cho các tu sĩ Phanxicô: tại chính nơi này, các ngài sẽ tìm thấy một tượng ảnh của Bà, và phải đặt tượng trong nguyện đường kính Thánh Laurensô (San Lorenzo).

Chiều hôm ấy, các tu sĩ theo Juan Diego trở lại rừng và kinh ngạc thấy cả khu rừng như bốc cháy mà cây cối không hề bị thiêu rụi. Họ chú ý tới một cây ocote lớn tỏa ánh sáng đặc biệt; sáng hôm sau, khi bổ thân cây rỗng ấy ra trước nhiều nhân chứng, bên trong là một pho tượng Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội bằng gỗ, cao khoảng 1,48 m, đứng chắp tay cầu nguyện. Các chuyên gia năm 1755 xác nhận tượng được tạc từ một khối gỗ ocote nguyên vẹn. Tượng được rước long trọng về nguyện đường San Lorenzo — truyền thống còn kể người giữ đền ba lần dời tượng đi và ba lần tượng «được các thiên thần đưa trở lại» chỗ cũ. Bên suối nước chữa lành — ngày nay được gìn giữ trong nguyện đường Pocito (Capilla del Pocito), cách đền thánh khoảng 400 m — khách hành hương vẫn tìm đến lấy nước. Tên gọi Ocotlán gốc tiếng Nahuatl gợi ý «cây ocote cháy»; thuở đầu, tượng còn được gọi là Đức Mẹ Ocatlatia, nghĩa là Đức Mẹ của cây cháy.