NGÔI ĐỀN TRÊN ĐỈNH ĐỒI

Từ trung tâm thành phố Tlaxcala, chỉ cần ngước nhìn về phía đồi Ocotlán cách đó khoảng một cây số là thấy hai ngọn tháp gạch đỏ vươn lên trời, ôm lấy một mặt tiền trắng muốt. Đó là Vương cung thánh đường Đức Mẹ Ocotlán (Basílica de Nuestra Señora de Ocotlán), phố Hidalgo số 1, thị trấn Ocotlán, bang Tlaxcala — một trong những đền thánh Đức Mẹ quan trọng nhất Mêhicô và là niềm tự hào của nghệ thuật baroque Tân Tây Ban Nha.

Đền thánh mọc lên trên chính ngọn đồi nơi truyền thống kể Đức Mẹ hiện ra năm 1541. Sau hơn một thế kỷ tượng Đức Mẹ an vị tại nguyện đường San Lorenzo và một đền thánh nhỏ năm 1617, ngày 13 tháng 1 năm 1687, linh mục quản nhiệm đầu tiên Juan de Escobar cho đặt nền móng ngôi đền hiện nay. Công trình kéo dài gần một trăm năm qua tay nhiều đời quản nhiệm, và được thánh hiến năm 1754. Sân thánh đường (atrio) rộng 50 × 70 mét phía trước, bao quanh bằng tường gạch đỏ lục giác với 26 vòm ngược và 48 chóp nhọn, là nơi quy tụ các đoàn hành hương.

MẶT TIỀN — MỘT BÀN THỜ NGOÀI TRỜI

Mặt tiền Ocotlán, xây khoảng 1760–1790, được các sử gia nghệ thuật xem là đỉnh cao của baroque Churrigueresque Mêhicô. Khác với đá chạm, mặt tiền này làm bằng gạch cắt phủ vữa vôi, trát trắng mịn tới mức người ta ví nó với alfeñique — thứ kẹo hạnh nhân trắng của vùng Puebla–Tlaxcala: nhìn xa tưởng mềm và ngọt, lại gần mới thấy từng chi tiết sắc sảo. Toàn bộ mặt tiền cong vòng cung như một bàn thờ khổng lồ đội chiếc vỏ sò, phủ kín tượng thánh, thiên thần và họa tiết thực vật; ở trung tâm là cửa sổ hợp xướng hình ngôi sao, nơi nổi lên hình ảnh Đức Mẹ. Hai tháp chuông cao 33 mét hai bên được ốp gạch đỏ lục giác — màu gạch và màu trắng thạch cao tạo nên diện mạo không lẫn vào đâu được của Ocotlán. Vì tính giáo huấn của nghệ thuật thánh thời thuộc địa, mặt tiền cũng là một «bài giảng bằng hình»: người dân không biết chữ đọc được các mầu nhiệm đức tin qua tượng và biểu tượng trên đó.

CAMARÍN VÀ BÀN THỜ CHÍNH DÁT VÀNG

Bước vào trong, khách hành hương đi từ ánh sáng trắng của mặt tiền sang biển vàng của nội thất. Bàn thờ chính (retablo mayor) phủ kín vách hậu cung như một «hang động dát vàng»: gỗ tuyết tùng thếp vàng 23 cara, 28 cột estípite — loại cột hình tháp ngược đặc trưng của Churrigueresque — cùng 17 tượng toàn thân, hàng chục tượng thiên thần và vô số hoa lá chạm khắc. Khi lên đèn, bàn thờ được thiết kế để gợi lại chính cây ocote bốc cháy năm 1541. Giữa bàn thờ là hốc kính đặt pho tượng Đức Mẹ Ocotlán.

Phía sau bàn thờ chính là Camarín — căn phòng bát giác nơi các linh mục thay lễ phục cho tượng trước các dịp lễ lớn. Camarín do linh mục Manuel Loayzaga khởi xướng và nghệ nhân bản địa Francisco Miguel Tlayoltehuanitzin thực hiện, trang trí từ khoảng năm 1715 tới 1740, với những cột xoắn vươn lên như ngọn lửa quấn đầy trái lựu, hoa và thiên thần nhỏ. Đây được xem là một trong những căn phòng thánh đẹp nhất của nghệ thuật dân gian — học thuật Mêhicô, minh chứng cho tài hoa của nghệ nhân bản địa thời thuộc địa.

PHO TƯỢNG GỖ OCOTE

Pho tượng được tôn kính là một tác phẩm điêu khắc gỗ đa sắc (policroma) cao khoảng 1,48 mét, với kỹ thuật estofado dát vàng trên áo. Đức Mẹ đứng trên bệ bạc chạm trổ, thân hơi nghiêng về phía trước, hai tay chắp trước ngực cầu nguyện, đầu mang nét đẹp cổ điển với một lọn tóc buông sau lưng. Tượng mang dấu ấn gothic muộn du nhập vào Mêhicô thế kỷ 16. Năm 1755, các chuyên gia điêu khắc được mời giám định đã tuyên bố tượng làm bằng gỗ ocote đặc, nguyên một khối — chi tiết khiến lòng tin của dân chúng vào câu chuyện «tượng trong cây ocote» càng thêm vững. Đức Piô X cho phép đội triều thiên giáo hoàng cho tượng vào đầu thế kỷ 20, và ngày nay tượng đội triều thiên vàng trong hốc kính trên bàn thờ chính.

POCITO — GIẾNG NƯỚC THÁNH

Cách vương cung thánh đường khoảng 400 mét, xuống phía sườn đồi, là nguyện đường Pocito (Capilla del Pocito) với mái vòm lát gạch men xanh trắng. Nguyện đường này gìn giữ giếng nước được truyền thống gắn với suối nước Đức Mẹ đã cho vọt lên năm 1541 để chữa lành người bệnh của Juan Diego Bernardino. Cho tới nay, khách hành hương vẫn xếp hàng lấy nước Pocito mang về cho người thân đau ốm — một thói quen đạo đức bình dân kéo dài gần năm thế kỷ, nối hiện tại với chính khởi đầu của lòng sùng kính Ocotlán.

LA BAJADA — LỄ HẠ TƯỢNG THÁNG NĂM

Nếu chỉ được chứng kiến một ngày lễ ở Ocotlán, hãy chọn thứ Hai thứ ba của tháng Năm — ngày lễ La Bajada, «Lễ Hạ tượng», truyền thống đã có từ thế kỷ 18 thời linh mục quản nhiệm thứ hai của đền thánh. Từ khoảng 2 giờ sáng, trong tiếng hát Las Mañanitas, pho tượng được hạ xuống khỏi hốc kính và rước xuống thành phố Tlaxcala. Đoàn rước đi trên những con đường trải thảm hoa và thảm mùn cưa nhuộm màu rực rỡ do các khu phố làm suốt đêm, dừng cầu nguyện tại hơn 40 bàn thờ tạm dựng dọc đường, ghé nhà thờ chính tòa Đức Mẹ Lên Trời và giáo xứ San José, rồi quay về, ngang qua nguyện đường Pocito, và kết thúc bằng Thánh lễ long trọng tại sân đền thánh. Hàng nghìn tín hữu Tlaxcala và các bang lân cận tham dự; Đức Giám mục giáo phận Tlaxcala thường chủ sự đoàn rước.

Ý nghĩa của La Bajada được giáo phận Tlaxcala tóm gọn trong một hình ảnh: Đức Mẹ «xuống núi» đến với những người ở vùng ngoại vi thành phố, như năm 1541 Mẹ đã đến với những người bệnh nghèo của Juan Diego Bernardino. Ngoài La Bajada, đền thánh còn mừng lễ ngày 1 tháng 1 và các cuộc rước đầu tháng Năm, khi tượng cũng được đưa xuống rước quanh thành phố. Vì La Bajada rơi vào thứ Hai thứ ba của tháng Năm — một ngày di động — khách hành hương xa nên kiểm tra lịch chính thức của giáo phận Tlaxcala trước khi lên đường.